Kunstverzamelingen

De afgelopen tijd liep ik tegen kunstverzamelingen in alle soorten en maten op.

Kunst in je huis, dat is natuurlijk super.
Sommige mensen verzamelen kunst. Soms heel veel kunst. Niet een paar mooie dingen voor in huis, nee een huis bomvol kunst.
Maar wat gebeurt ermee als je er niet meer bent? Vaak hebben de verzamelaars er over nagedacht.

Kort geleden werd een aantal kunstverzamelingen geveild. Die van Peggy en David Rockefeller bijvoorbeeld, met onder veel meer een roze Picasso, een Odalisque van Matisse en waterlelies van Monet. David was de zoon van een oliemagnaat, zijn vader was, naar wordt gezegd, de rijkste mens ooit.

Hij had aanvankelijk weinig interesse in kunst. Dat begon pas toen hij in de board van het Moma in New York kwam, waar zijn moeder medeoprichter was. Een indrukwekkend begin van een spectaculaire kunstcarriere.

De veilinghuizen boden tegen elkaar op om de collectie te mogen veilen. Ze garandeerden een minimale opbrengst. De opbrengst was krap 700 miljoen euro, niet slecht voor de twaalf goede doelen, zoals een universiteit en het Moma in New York, die de opbrengst ontvingen. Dat de naam van de schilder de prijs kan opdrijven, tja, maar ook de naam van de verzamelaar kan dat doen. Christie's adverteerde met: Live like a Rockefeller voor de veiling in het Rockefeller Centre in New York.

In Museum Gouda is de collectie van Paul Arntzenius te bewonderen. Arntzenius, uit een kunstenaarsfamilie en zelf ook schilder, bood zijn collectie aan musea aan met als voorwaarde dat de werken bijna permanent werden getoond. De collectie is op dit moment uitgeleend aan het Groninger Museum, waarvan Gouda nu de collectie Veendorp in bruikleen heeft. Veendorp kwam uit een bemiddelde familie met steenfabrikanten en hield van kunst. Arntzenius en Veendorp kenden elkaar. Ze verzamelden in pakweg de eerste helft van de twintigste eeuw deels dezelfde soort schilderijen, van de School van Barbizon en de Haagse School, omdat ze bang waren dat de (figuratieve) schilderkunst in de verdrukking kwam door de opkomst van de modernere en abstracte kunst.

Je kunt ook zelf een museum oprichten. Calouste Gulbenkian deed dat. Hij kwam uit een bemiddelde Armeense familie, was rijker geworden in de olie-business in het begin van de 20e eeuw en had huizen in Istanboel, Parijs en Londen waar de kunst in rijen opgesteld stond.

Ik zag zijn musea in Lissabon met prachtige islamitische kunst, maar ook griekse en romeinse. En ook twee Rembrandts afkomstig uit de verzameling van Catharina de Grote in de Hermitage, die hij discreet had kunnen kopen toen Rusland in geldnood zat.

Turkije, Ottomaans Rijk

Ook hangen er twee schilderijen van Turner, de engelse schilder van ongekende klasse, die voor veel schilders een inspiratie is.

Ook in het Gulbenkian: prachtige art nouveau sieraden, ontworpen door Rene Lalique rond 1900. 

Gulbenkian was een echte liefhebber, hij zag de kunstwerken als zijn kinderen. De stichting is nog steeds rijk. De olie-opbrengsten worden nu aan de aanschaf van moderne Portugese kunst besteed, waar een apart museum voor is gebouwd. Gulbenkian dankte op deze manier Portugal dat hem onderdak had verleend in de oorlog. 

Deze collectie moderne kunst is spraakmakend in een land dat tot de Anjerrevolutie in 1974 een dictatoriaal regime had en moderne kunst geen kans gaf.

Portret van een oude man uit 1645. Gulbenkian kocht deze Rembrandt in 1930. Het bevond zich in de Hermitage in Petersburg.

Je kunt ook je huis met kunst als museum bestemmen. Paula Bisdom Van Vliet besloot dat dat na haar dood (in 1923) moest gebeuren. De familie had in de VOC geinvesteerd en verzamelde heel veel chinees porselein. Ik zag haar huis in Haastrecht het afgelopen weekend. Het dateert uit 1875 en het is er alsof de tijd heeft stilgestaan. Het porselein staat er prachtig opgesteld.

Paula Bisdom Van Vliet hing het chinese porselein in figuren aan de wanden

Paula Bisdom Van Vliet was ook dol op serviezen. Ze hield bij van welk servies haar gasten hadden gegeten, zodat ze een volgende keer het eten op een ander servies opgediend kregen.
Aan liefdadigheid deed ze trouwens ook. Ze gaf handgeschreven tegoedbonnen aan arme sloebers die bij haar aanbelden. Ze konden ze inleveren bij de plaatselijke middenstand, die keurig betaald kregen als ze de bon inleverden bij mevrouw Bisdom Van Vliet, vertelde de conservator me.

Touwtrekken om Rembrandt

Het klonk als een sprookje: onbekende Rembrandt ontdekt; voor het eerst in 40 jaar. Het gaat om een roodharige jongen, waarschijnlijk een achtergrondfiguur van een oorspronkelijk groter doek.

Het onlangs aan Rembrandt toegeschreven schilderij, waar de commotie over is. 

Het ontdekte schilderij is misschien deel geweest van een groter schilderij

Jan Six, een jonge kunsthandelaar, kwam er mee naar buiten. Hij is een nakomeling van de Jan Six die Rembrandt in 1654 schilderde; dat schilderij uit 1654 hangt in het Six-huis aan de Amstel. Het pas ontdekte schilderij, de rossige jongeman, hing in de nieuwe Hermitage, er schuin tegenover. Geert Mak heeft een bestseller geschreven met de Jan Six uit 1654 op de omslag: een geschiedenis van Amsterdam aan de hand van de familie Six.

Jan Six in 1654

Jan Six publiceerde het verhaal van de ontdekking van de Rembrandt met de rossige jongen.

En dan een paar dagen geleden het verhaal dat kunsthandelaar Sander Bijl het schilderij ook ontdekt had en dacht er afspraken over te hebben gemaakt met Jan Six.

Het werd door Sotheby's aangeboden als een werk uit de omgeving van Rembrandt. Six beweert dat Ernst van de Wetering, de Rembrandt-expert die de authenciteit bevestigde, had laten vallen dat de Rembrandt werd aangeboden. Expert over de rooie. "Daarom heb ik me nooit met de kunsthandel ingelaten!" "Mijn vriendschap met Six is voorbij", kopt NRC. Sander Bijl verwijt Six met een ander een boven het met Bijl besproken maximum-bod uitgebracht te hebben en met de eer te zijn gaan strijken. Bijl eist zijn deel. Het wordt een moddergevecht en Six gooit er nog een schepje bovenop, hij zegt dat Bijl nooit een spraakmakende ontdekking heeft gedaan.

Voor mij als leek wordt er een tipje van de sluier opgelicht van hoe het er aan toe kan gaan in de kunsthandel. Het sprookje is een grieks drama geworden met haat en nijd, jaloezie, familiebanden, wraak en namen die te grabbel worden gegooid.

Wat Rembrandt er van zou hebben gevonden zullen we nooit weten. Wel weten we dat Rembrandt's leven ook niet bepaald rimpelloos verliep. Hij kwam uit een redelijk bemiddelde familie, was al jong een succesvol schilder, die ook werk verkocht. Het was echte liefde tussen hem en Saskia. Zijn vrouw Saskia van Uylenberg was vermogend. Tot zover het goede nieuws. Drie van hun vier kinderen sterven jong. Als Saskia en Rembrandt een mooi huis kopen, het tegenwoordige Rembrandthuis aan de Jodenbreestraat in Amsterdam, doen ze een aanbetaling. Maar Rembrandt koopt kunst en kledingstukken die hij schildert. Saskia sterft als ze 29 is. Haar bezittingen laat ze aan haar jonge zoon na, omdat ze de koopdrift van haar man niet vertrouwt. Als na zes jaar de rest van de koopsom betaald moet worden, lukt dat dan ook niet. Rembrandt wordt failliet verklaard, zijn huis uit gezet en verliest zijn lidmaatschap van het schildersgilde; hij kan geen schilderijen meer verkopen. Geertje Dirxx neemt de zorg voor Titus op zich. Zij en Rembrandt krijgen een verhouding. Als Rembrandt zijn belofte om met haar te trouwen verbreekt, daagt ze hem voor het gerecht. Rembrandt wint het geding, met de verplichting haar te betalen. Om hieraan te ontkomen laat hij haar krankzinning verklaren en in een spinhuis in Gouda opnemen. Daar stel ik me zoiets bij voor als de dwangarbeid bij de zusters van de Goede Herder, die niet zo lang geleden nog bestond.
Zijn zoon en nieuwe partner Hendrickje Stoffels beginnen een kunsthandel. Ze verkopen er het werk van Rembrandt en Rembrandt is bij hen in dienst. Rembrandt bleef tot zijn dood financiele sores houden. Sommige schilderijen krijgt hij terug van de opdrachtgever omdat ze niet voldoen aan de verwachtingen. Een opdachtgever bijvoorbeeld vindt het te grof geschilderd. Zijn historiestuk voor het nieuwe stadhuis in Amsterdam (het huidige Paleis op de Dam), De samenzwering van Claudius Civilis, krijgt hij terug en snijdt hij in stukken om het in delen te verkopen. Zijn zoon sterft, evenals Geertje. Rembrandt krijgt uiteindelijk een paupersgraf in de Westerkerk.

Nee, ik denk dat Rembrandt niet met zijn ogen geknipperd zou hebben als hij van het getouwtrek van nu had geweten.

Stil in het museum

Opgewarmd door de aanstekelijkheid van Cathelijne Broers in Hollandse Meesters Retour besloten we naar de Hollandse Meesters in Hermitage Amsterdam te gaan.

Het was snijdend koud tijdens de wandeling van CS naar de Amstel. We ontmoetten elkaar binnen en begonnen met koffie.
De Amsterdamse satelliet van de Hermitage was, toen ik om de hoek woonde, nog een bejaardenhuis. Fantastisch om aan de Amstel je oude dag door te brengen, maar deze A-lokatie is nu een kunsttempel. Toch verbleekt het bij het enorme groene gebouw aan de Neva in Petersburg, met oneindig veel schilderijen. In de winter van 1994 zag ik hoe groots en vervallen het was. De Neva was bevroren, de auto's reden er overheen. Dat weerhield een aantal oudjes er trouwens niet van te baden in een uit het ijs gezaagd gat. Het was toen -20°C en heerlijk in de zon.
We gingen de tentoonstelling binnen. Onze tickets moesten door drie apparaten gescand worden en vervolgens nog eens voor de poortjes gehouden worden, misschien keek de KGB ook mee?
We kregen een audiotour mee, ingesproken door Jan Six, die aan de overkant woont en een Rembrandt in huis heeft, je weet wel, van het boek van Geert Mak. Je kon het apparaatje bij een punt houden en dan begon Six geanimeerd te vertellen. Iedereen liep met een auditour en keek geconcentreerd naar de schilderijen.
Ik had me een beetje ingelezen en op tv stukjes van Hollandse Meesters Retour gezien en praatte erover met Ingeborg. We waren geroerd door wat we zagen. Vooral de Oude Jood van Rembrandt en de Jongeman met handschoen van Frans Hals waren geweldig.

De expressie, de kleding, het doorleefde gezicht bij Rembrandt, de suggestie van een manchet van Hals.

Geroerd ook omdat ze nu weer in Amsterdam waren, waar Rembrandt ook geleefd heeft, een paar straten verderop.
Een kerkinterieur, een gezicht op de Oude Zijds Voorburgwal met scherp licht, een vrouw met een groentekar en een opengesneden varken op de Nieuwmarkt, portretten van stedelingen, Amsterdam was overal te zien.
De opkomst van de zelfbewuste mensen in de steden, sobere kerken, religie werd minder alomtegenwoordig evenals de opdrachten van de kerk. Geert Mak heeft het prachtig beschreven, hier zag je kunst die in die periode werd gemaakt. De tsaren, zoals Peter I en Catharina de Grote waren er dol op. Peter de Grote bouwde Petersburg geinspireerd op Amsterdam. Het is toch heerlijk om daar met elkaar over te praten. Niet iedereen dacht er zo over. We werden streng aangekeken.
Gelukkig reageerde een mevrouw op ons gesprek en vroeg enthousiast of we de vloeren in het museum al gezien hadden, gebaseerd op een schilderij van Elinga, een vrouw in een kamer, met felrode stoelen. Hm nee, dat hadden we nog niet opgemerkt.

Het museum als debatcentrum, als broedplaats, ik ben er voor.