Leonardo

Een behoorlijk aantal van mijn blogs gaat over de Renaissance in Italië.
Zeg je Renaissance, dan zeg je ook Leonardo da Vinci. Zijn sterfjaar wordt zelfs gezien als het einde van de Hoog-Renaissance in Italië. Toch is zijn naam nog niet gevallen in deze blogs. Dat heeft te maken met zijn bekendste Schilderij, de Mona Lisa, geloof ik.
Ik heb een aantal schilderijen van hem gezien, in het Louvre, de Hermitage, het Uffizi en de Academie in Venetië. Er nog geen twintig bewaard zijn gebleven, toch heb ik ze niet allemaal gezien. Krakau heb ik bijvoorbeeld niet bezocht. En in Palazzo Vecchio in Florence is een paar jaren geleden nog een ontdekking gedaan, die ik nog niet heb gezien.
Wel heb ik zijn geboortehuis nabij Vinci bezocht en het museum over hem waar je zijn uitvindingen en ontdekkingen kunt zien. Dat was in het jaar dat mijn jongste zoon zijn profielwerkstuk van de middelbare school maakte. Zijn profielwerkstuk ging over Leonardo da Vinci.

Het fascineert me dat hij de natuur bestudeerde en zijn kennis, die gebaseerd was op waarnemingen, toepaste in zijn uitvindingen. Hij bestudeerde vliegbewegingen van vogels, tekende de verschillende standen van de vleugels en baseerde er een vliegtuig op. Hij heeft echt heel veel nieuw dingen gedaan.
Hij tekende de homo Vetruvianis, een mens in een cirkel, waar hij de verhoudingen schetste.
Hij volgde niet de kerkleer, maar bestudeerde de natuur.
Wat hij ook nog deed: hij organiseerde feesten, maakte beelden en was filosoof. Ongelooflijk.

Zijn ouders waren niet getrouwd, maar er is wel het een en ander over zijn vader bekend (meer dan van zijn moeder). Hij kon om die reden niet studeren. Dat weerhield hem er niet van uitvinder te worden.
Op jonge leeftijd ontdekte zijn vader zijn tekentalent en regelde dat de jonge Leonardo in de leer ging van Verocchio. Ik lees dit allemaal terug in het profielwerkstuk van mijn jongste zoon, dat ik laatst weer terugvond. Als je, zoals ik, verhuist, kom je van alles tegen.

Leonardo was echt een intrigerende man. Hij maakte oneindig veel aantekeningen, en alles door elkaar heen: financiële overzichten, tekeningen, ontwerpen,  theorieën. Hij reisde en werkte in Milaan, Rome, Florence en Frankrijk en nam een aantal schilderijen overal mee naartoe. Hij werkte meer dan 30 jaar aan de Dame met de hermelijn en de Mona Lisa. Werd veroordeeld vanwege homofilie. Hij werkte in dezelfde tijd als Michelangelo, Bramante en Rafaël in Florence, maar trok, voor zover we weten, niet met hen op.


Het schilderij dat mij het meest aanspreekt is De dame met de hermelijn. Het hangt in Krakau, na allerlei omzwervingen. Het is een portret van de 16-jarige Cecilia Gallerani. Olieverf op paneel, een toen nieuwe techniek.
Een vrouw met een hermelijn in de armen tegen een zwarte achtergrond. Of nou ja, een hermelijn.. Hoewel het schilderij zo heet, zijn er allerlei lezingen wat het voor dier is. Ik hou het op een hermelijn, het is een wit dier, de hermelijn heeft een witte wintervacht. En bovendien was de bijnaam van haar minnaar "de witte hermelijn ".
Haar gezicht en handen zijn prachtig geschilderd, ze komt mooi naar voren door de effen donkere achtergrond. Ze aait de hermelijn en kijkt naar opzij. Ze draagt een voile om het haar en ze heeft een levendige expressie.

De Mona Lisa is om allerlei redenen bekend. Haar ogen volgen je als je langsloopt.
Ze lacht mooi, een mysterieuze lach, sfumato geschilderd net als de achtergrond. De kleuren vervagen, in de achtergrond ontstaat zo diepte. Ik vind de kleurstelling minder geslaagd, boven groenblauw en onder roodbruin. Haar houding, een beetje gedraaid met de prachtige handen op de leuning, en de huid van gezicht, hals en borst, zijn betoverend en bijna lichtgevend. Ook zij heeft een voile om haar haar. Maar als ik kijk, valt me telkens de ongelijke horizon op en vraag ik me af of hij daar in die jaren niet even aan had kunnen sleutelen..

Meet Vasari

Het is nog niet zo lang geleden dat ik over Vasari hoorde. Een vriend vertelde me over hem. In Toscane kom ik hem overal tegen.

Het wemelt werkelijk van werk van hem
in Toscane.

Ik gok dat de Vasari-gang uiteindelijk zijn bekendste werk is, dankzij 'Inferno' van Dan Brown. We hebben de gang, een privé- pad, eens goed bekeken in Florence. Vasari ontwierp deze privé-gang voor de puissant rijke familie De' Medici. De familie wilde ongestoord binnendoor vanuit hun woning Palazzo Pitti naar het Uffizi en Palazzo Vecchio kunnen gaan. Ze hoefden trouwens niets eens te lopen, er was een karretje waar je in kon gaan zitten.

De gang begon bij de Grot in de  Boboli tuinen

wikkelde zich om een toren heen

ging over de Ponte Vecchio

Naar het Uffizi

Het pad loopt boven over de Ponte Vecchio en gaat buiten om een toren heen. Deze omweg werd gemaakt omdat de eigenaar geen toestemming gaf om gebruik te maken van de toren. Het zwevende pad komt uit bij de merkwaardige Grotto di Buontalenti in de Boboli tuinen achter Palazzo Pitti.

De De' Medici is de beroemdste familie van Florence. Vasari was hun huisarchitect. De' Medici begonnen als bankiers van de paus en werden hertogen van Florence. Cosimo I was de eerste groothertog van Toscane. Een actieve familie. Ze beschermden Galilei toen hij zijn theorie lanceerde, die de kerk niet beviel. Ze kochten beelden die gedolven waren in Rome. Ze stichtten het eerste museum, het Uffizi. Ze gaven opdrachten aan kunstenaars als Michelangelo en, zoals we al zagen, Vasari.
Het Uffizi zelf is trouwens ook een ontwerp van Vasari. En de beschildering van de koepel van de Dom in Florence is een van de laatste werken van zijn hand, dat hij niet af kon maken. Ook de verbouwing van de Santa Croce staat op zijn naam, zo kan ik nog wel even doorgaan.
Een veelzijdig man, deze Vasari. Architect, schilder, dat zagen we in Florence.

We gingen naar Arezzo, de stad waar Vasari vandaan komt. We liepen het Piazza Grande op en daar zag ik Caffe Vasari. Een heerlijk Italiaans café aan een bogengalerij. Die ontworpen was door Vasari trouwens. En de prachtige kerk waar we zicht op hadden, de Pieve di Santa Maria was verbouwd door Vasari om er plaats te maken voor een familiegraf.

In Arezzo is ook Casa Vasari te bekijken, het woonhuis van Vasari. Hij verbouwde het eerst en heeft de volgende 20 jaar de wanden en plafonds beschilderd. Met fresco's van scènes uit mythen en uit de bijbel.

En je kunt er zijn verzameling schilderijen zien.
Dit was nieuw voor me. Die vriend vertelde me namelijk over Vasari de schrijver. Vasari schreef namelijk ook nog een boek over de levens van tientallen kunstenaars en wordt beschouwd als de eerste kunsthistoricus. Hij schreef 'De levens van de beroemdste schilders, beeldhouwers en architecten van Cimabue tot deze tijd' in 1550. Hij had zelfs nog tijd voor een nieuwe uitgave in 1568. Dankzij dit boek weten we dat Michelangelo in zijn kleren en met laarzen aan sliep omdat hij zich geen tijd gunde om zich uit te kleden.
Het bevat ook een beschrijving van leven en werk van Vasari zelf.

Vasari heeft het plafond van zijn huis beschilderd

Het boek inspireerde ook een Nederlander, Carel van Mander. Hij ontmoette Vasari, vlak voor Vasari's dood en in 1604 schreef deze Nederlander het Schilderboeck. Hij beschrijft er zijn ontmoeting met Vasari in.
De stukken over Vasari kan ik nergens meer vinden. Ik was in zijn huis, ik liep door zijn bouwwerken, zag zijn fresco's en schilderijen, las zijn geschriften. Een druk baasje, maar de man is verder raadselachtig voor me gebleven. Net zoiets als bij Mozart en Caglieri. In die film met die giechelende Mozart zie je Mozart achteloos bedrieglijk eenvoudige composities maken. Caglieri, zijn docent, speelt heel goed piano, volgens de regelen der kunst. Hij ziet het talent van zijn leerling. Hem zijn we vergeten. Net zoals Vasari mij niet bekend was.

Pietà en Maestà

De afgelopen tijd heb ik honderden Pietà's en Maesta's gezien. Het zijn geliefde thema's in de 13e, 14e en 15e eeuwse Italiaanse kunst. Er waren toen werkplaatsen die gespecialiseerd waren in het maken van deze afbeeldingen.

Deze Pietà van Max Ernst uit 1923 was te zien in "Gek van Surrealisme" in Boijmans Van Beuningen 

Pietà wordt vertaald als compassie en ook wel als bewening. Het draait om de emotie. Compassie met de moeder die haar kind heeft verloren en de rouw, de bewening van de moeder om haar kind.
De beroemdste Pietà dateert van 1499. Dit is de Maria met het dode lichaam van Jezus van Michelangelo, die vooraan in de Sint Pieter in Rome staat. Ik zag het voor het eerst toen ik 17 was, in 1979 op Romereis. Wat ben ik blij dat ik toen al zulke prachtige beelden kon zien! Tegenwoordig, nadat het beeld was belaagd, is het achter glas geplaatst.

Nu kun je deze Pietà van Michelangelo jammer genoeg niet meer van alle kanten bekijken.  

Toen kon je er nog dichtbij komen en het van alle kanten bekijken. Gelukkig heb ik dat toen gedaan. Nog zie je hoe mooi het is, je ziet nog steeds hoe de hand van Maria het lichaam van Jezus vasthoudt. Alsof het geen marmer is maar zachte huid. Toch maakt de wetenschap dat je het niet meer aan kunt raken, de afstand groter.

De gebeeldhouwde Pietà's zijn bekend, maar er zijn ook vele schilderijen en fresco's. Bijvoorbeeld die van Bellini uit 1505, te zien in Venetië, of die van Rogier van der Weyden. In Venetië zie je een oudere Maria, die moeite heeft om het zware lichaam vast te houden. De Pietà van Rogier van der Weijden is van rond 1465 en hangt onder meer in the National Gallery in Londen. Er zijn meerdere versies bekend, uit de werkplaats van Van der Weijden. Als je de schilderijen ziet voel je de moeder die rouwt om haar dode kind. Het is daarmee typisch een thema van de Renaissance, toen beelden niet alleen meer natuurgetrouw, in de zin van ruimtelijk en met diepte, maar ook natuurgetrouw in de zin van menselijk en met emotie, werden.
Verschillende ontwikkelingen kwamen toen samen. Er werd in de kunst geëxperimenteerd met nieuwe wetenschappelijke inzichten zoals perspectief en de gulden snede.
En werden ambachtslieden meer gezien als individuele creatieve geesten. Ze kregen opdrachten om religieuze voorstellingen te maken en pasten in die sfeer hun inzichten en creativiteit toe. Als je de schilders van de laatmiddeleeuwse Cimabue naar Giotto en Duccio volgt, zie je het begin van deze ontwikkeling. Ook in de kerk kwam meer aandacht voor emotie en natuur, bijvoorbeeld bij Franciscus van Assisi, die in de dertiende eeuw soberheid predikte, de natuur waardeerde, zijn gevoel liet zien en leed met de armen. Franciscus werd snel na zijn dood heilig verklaard. In de basiliek in Assisi werden mozaïeken en fresco's gemaakt in zijn stijl.
Op de Maestà en de Rucellai Madonna van Duccio zie je Maria op een troon met het kind Jezus. Het zijn de enige twee werken die met gedocumenteerde zekerheid van Duccio zijn. Maestà is koninklijke hoogheid: Maria is afgebeeld met heiligen, engelen en/of apostelen en soms zijn ook beroemde figuren uit die tijd en de opdrachtgevers afgebeeld. De Maestà uit Siena is nu te zien in het dommuseum. Het hing eerst in de Dom en werd feestelijk onthuld in 1311. Toch is het een wonder dat we het nu weer kunnen zien, ook al is het niet het hele altaarstuk. Later werd dit namelijk in zeven stukken gesneden. Zo werden voor- en achterkant gescheiden. De afzonderlijke heiligen, die in puntvormige gouden lijsten, pinakels, boven het hoofdpaneel geplaatst waren, werden losgesneden en apart opgehangen. De predella, een beeldverhaal aan de onderkant van het paneel, werd eveneens apart opgehangen. De afzonderlijke delen vind je nu op een tiental plaatsen in de wereld.
Een van de heiligen is Catharina. We zien haar terug op een Kroning van Maria, in Museum Gouda, het museum waar ik wekelijks een paar uur mag zijn. Op het schilderij in Gouda is de kroning een soort vriendinnenfeestje, Maria wordt omringd door een kring van vrouwen. Twee engelen kronen haar, op dit zeventiende eeuwse schilderij van Cornelis Schut, tot hemelkoningin.

In San Gigminiano vind je in de Raadszaal een prachtig fresco van de Tronende Madonna uit 1317 van Filippo Memmi. Simone Martini heeft in de raadzaal in Siena een fresco van een Maesta gemaakt.

De Rucellai Madonna hangt in een Maesta-zaal in het Uffizi in Florence. Er hangen drie enorme panelen, van Cimabue, van Duccio en van Giotto. Hier zie je de ontwikkeling van de Byzantijnse stijl naar de Renaissance. Van twee-dimensionale figuren naar drie-dimensionaal. Met prachtige kleur, de nadruk op decoratie en het gevoel. Ook zie je de ruimtelijkheid, de figuren hangen niet in de lucht, maar zitten op een troon of staan op de grond.

Deze zaal 2 van het Uffizi is in 2015 opnieuw ingericht. Deze schilderijen heb ik ook in 1979 gezien. Maar nu, dankzij een betere belichting, komen ze nog beter tot hun recht. Als ik binnenkom komen de grote panelen me tegemoet. De zachte kleuren van de tempera en het glanzende goud ontroeren me. En, omdat ik vroeg ben, kan ik

Duccio, Cimabue en Giotto van heel dichtbij bewonderen.