Kunst ingelijst

Zo aan het eind van het jaar, duiken in de kranten de lijstjes op. Ik kijk terug. Mijn jaar was ook in cultureel opzicht, een rijk jaar. De lijstjes in de krant laten ook zien wat ik nog niet gezien en gelezen heb. Zo werd ik nieuwsgierig naar Paula Modersohn-Becker, een vroeg-expressionistische schilder en de eerste vrouw aan wie een museum werd gewijd. Er is een biografie over haar verschenen.

Bijna 25 blogs dit jaar. En waar gingen ze over? Over schilderijen voornamelijk, gezien in Toscane, over tentoonstellingen, een beetje over boeken, theater, opera en film.
Maar vrouwelijke schilders? Ik heb Sylvia Delaunay misschien eens genoemd en ik zag eindelijk Yayoi Kusama in Boijmans Van Beuningen.

X 

Het is even zoeken. Je loopt door een gangetje, opent een deur en dan sta je in een spiegelruimte met knuffels met polkadots van Yayoi Kusama 

Het ging wel over vrouwen: veel over Maria en ook over het motief van de heiligen. Vooral de twee Catharina’s, de ene uit Siena, de andere uit Alexandrië, kwamen langs.

De Santa Fina-kapel met prachtige fresco's van Ghirlandaio in San Gigminano

Delvaux schilderde vele vrouwen, roze en afstandelijk.

Ik besprak de onderwerpen die bij me opkwamen, maar na een half jaar ga ik eens verder kijken.
Op FB zag ik een mooie link over Louise Bourgeois. Ik las over de reuzenspinnen en wilgraag meer over haar weten. Temeer omdat ik ook op zoek was naar musea in San Francisco en haar daar ook weer tegen kwam. Geboren in 1912 en overleden in 2010 en tot op hoge leeftijd actief, zet ze een indrukwekkende periode neer. Ze zei: “ Art is not about art. Art is about life and that sums it up.” Opvallend, want de gangbare opvatting was destijds dat je in kunst geen verwijzing naar je leven maakte. Ik ga zeker naar haar kijken in San Francisco.

Veel zien wakkert het verlangen aan. Ik wil nog veel meer zien, lezen, maken.

Een schrijfvriend reageerde op mijn blogs met de opmerking: “O jee, je hebt een passie!” Tja en zoals dat gaat met passie, je wilt er meer van.

Dit jaar zijn deze blogs meer dan 1500 keer gelezen, met lezers uit vele landen van de VS tot Japan. Wat een eer! Komend jaar valt er weer veel te ontdekken en te genieten. Lezen jullie mee?

Rondleidingen

Na jarenlang vooral zelf gekeken te hebben naar schilderijen, ga ik de laatste tijd graag mee met een rondleiding.
Soms gepland, zoals bij de rondleiding over de Amsterdamse School in en rond gebouw Het Schip in Amsterdam-West. En bij Eye, het spectaculaire Filmmuseum in Amsterdam-Noord en bij het plattelandskerkje in Toscane, dat twee uur per week geopend was. Soms kon ik toevallig meelopen, zoals bij de Renaissance-tentoonstelling in het Twents Rijksmuseum.
De rondleidingen doen wat met me. Het ene effect is logisch en ook heel leuk. Het tweede ligt misschien minder voor de hand, maar misschien ook niet.
Ik ga er beter van kijken. Dat is nou precies de bedoeling, daarom raak ik steeds meer verzot op rondleidingen. Ik zag hoe architect Michel de Klerk vormen uit de natuur verwerkte in de gevels van bouwblokken. Ik zag een vissegraat, een ammoniet en golven.

Golven en visgraten om een plezierige woonomgeving te creëren. En Michel de Klerk heeft ook de vorm van de huisnummers ontworpen.

Hij maakte die vormen om de mensen die er woonden een mooie woonomgeving te geven, zodat ze zich prettig zouden voelen.
Ik keek naar de vormen van Eye en hoe het gebouw is geconstrueerd zodat het lijkt te zweven. Ik zag de beden aan Maria op een soort briefje dat al eeuwenlang in Toscane wordt gebruikt, maar die meestal niet bewaard zijn gebleven.
Ik zag dat de lieflijke Christusfiguur van Raphael best een detail van een groter schilderij kon zijn.
Allemaal dingen die ik wel zag en waarschijnlijk wel had kunnen opzoeken, maar nu veel meer voor me gingen leven. Ik zag de architect voor me die sociale woningbouw ontwierp en verticaal gemetselde  muurtjes tekende omdat hij die nu eenmaal mooi vond staan. Ik voelde hoe de trap in Eye je laat schrijden als een filmdiva als je naar de filmzaal loopt. Ik zag een vrouw Maria bedanken omdat haar kind was genezen. En ik zag meteen een altaarstuk voor me met blauw en rond rondom de serene Christus-figuur.

Wat er ook gebeurde is dat ik de rondleider voor even de aardigste persoon op aarde vond. De jonge vrouw die rustig en objectief vertelde over de krotwoningen in Amsterdam, wethouder Wibaut en de Woningwet van 1901. De vrouw van mijn leeftijd met steenrode lippen en zuidelijke tongval, die met zichtbaar genoegen vertelde over de langdurige discussie in de gemeenteraad over de lokatiekeuze van het nieuwe Filmmuseum, de directeur die wanhopig uitriep de stad te zullen verlaten en hoe Amsterdam-Noord de perfecte plek bleek. De gebogen oudere man, die geen Engels sprak en naarmate we meer vroegen meer begon te vertellen en steeds sneller ging praten. De keurig geklede mevrouw die zo veel te vertellen had en met wie ik een geanimeerd gesprek voerde over tempera en olieverf. Ik zag heus wel hoe fragiel de jonge vrouw was en misschien niet op alle gebieden zo zeker van haar zaak. Dat de vrouw van mijn leeftijd zich met wijde zwarte kleding en rode lippen een beetje leek te verstoppen. Ik zag de oudere man die meer dan 30 jaar vrijwilliger was, vergroeid was met zijn museum en bijna in slaap was gevallen toen we binnenkwamen. En de mevrouw die moeite had het microfoontje aan de praat te houden. Voor even hield ik van ze en geloofde ik alles wat ze mij vertelden.

Marmer!

Lopend over het Piazza dei Miracoli moet ik aan het wit van Mondriaan denken. We zijn in Pisa natuurlijk. Een echt plein der wonderen. Dom, doopkapel, Camposanto en de toren natuurlijk. Beautiful as ever.

Nu staat de koepel van de Dom in de steigers. Het mozaïek was daarom niet te zien.

Eigenlijk mooier dan de vorige keer dat ik hier was. Toen werd de toren ondersteund met steigers en beugels en stonden er rijen kraampjes. We kochten er Pokemon shirts voor de kinderen. Nu heeft de toren geen externe steun meer en zijn de kramen verbannen.
De hoeveelheid marmer overweldigt me op dit middeleeuwse plein. Misschien valt het nog meer op zonder kramen. Gigantische platen marmer. En toch heel elegant.
We gaan er 's ochtendsvroeg naartoe en aan het eind van de middag weer. Wat maakt het zo mooi? Het gras draagt zeker bij. Er ligt een beeld in, een gevallen engel. En het strijklicht als de zon weer gaat schijnen na een plensbui. We scholen ervoor in het Camposanto tussen de Romeinse beelden en sarcofagen.

Het Camposanto , waarvan wordt beweerd dat in het midden grond van Golgotha ligt.

Het marmer in Pisa komt uit Carrara, uit de buurt. Deze schier onuitputtelijke groeve heeft vele beelden opgeleverd.
Prachtig materiaal. Michelangelo haalde het beeld eruit wat er in verborgen was. Hij bevrijdde het.

De Griekse beelden waren helemaal niet wit. Ze waren bont beschilderd en de ogen waren ingelegd. Toen ik dat voor het eerst hoorde, was ik geschokt. De Griekse steden had ik altijd voor me gezien als sereen en statig. Ineens bleken ze schreeuwerig geweest te zijn. Zo ongeveer zoals ik me Las Vegas voorstel. Ik voelde me betrapt.

Het was ook bevrijdend. Het riep me op om mijn eigen smaak te ontwikkelen. Er gebeurde wat kunst ook vaak doet. Je op het verkeerde been zetten..
Een schilderij van een pijp. Ceci n'est pas une pipe zet Magritte erop.
Tja, wat is mooi? De gulden snede, dat is mooi. In de zin van harmonieus. De schilderingen van Raphael zijn mooi. Prachtige mensen, zachte uitdrukkingen. Kunst die laat zien hoe mooi de wereld is, je met het leven verzoent. De Piëta, waar je naar kijkt en je eigen verdriet laat voelen en doorleven is mooi. Je voelt je minder alleen en getroost.

Mooi is ook een hand om een been. Bernini, te zien in de Villa Borghese in Rome. Het is hard marmer en ziet eruit als zachte warme huid.

Mooi is ook wakker geschud worden. Is het geen pijp? Misschien heb ik niet goed gekeken? Of.. Het ontregelt je. Wat dat is, zal voor iedereen anders zijn. Voor de een is het het zwarte vierkant van Malevitch. Dat werd ten toon gesteld als een icoon, in de hoek van de kamer. Wat werd er mee gezegd over godsdienst? Was het de ultieme stap? Na het zwarte vierkant is er niets meer? Misschien. Ik vind het heel bijzonder dat Malevitch erna figuratief ging schilderen. Dus het zwarte vierkant was niet het eindstadium.
Maakt dat het zwarte vierkant mooi? Zoals je monochromen mooi kunt vinden. Of Newman's Who's afraid of red, Yellow and blue, werk waar ik zelf energie van krijg, maar dat zo veel agressie op kan roepen dat iemand het met een mes kapot sneed.

Ik hou vooral van werk dat de overgang is van de ene fase naar de andere. Bart van der Leck met zijn primaire kleuren, waar je toch een figuur in ziet. Een strandbeest van Theo Jansen dat in beweging komt.
De kunst waar de eerste stap in het onbekende werd gezet. Je weet niet waar het naar toe gaat. Iets weglaten terwijl je wel weet dat het beter "lijkt" als je nog een lijn toevoegt.
Het ontroert me. De mens die de onweerstaanbare drang heeft om het onbekende in te gaan. Ik zie dan weer mijn zoon die zijn eerste fruithapje eet. Het mooiste dat ik ooit gezien heb. Ik ben zelf niet zo'n waaghals. Als ik Van der Leck zie voel ik een aanmoediging: doe het maar!

Meet Vasari

Het is nog niet zo lang geleden dat ik over Vasari hoorde. Een vriend vertelde me over hem. In Toscane kom ik hem overal tegen.

Het wemelt werkelijk van werk van hem
in Toscane.

Ik gok dat de Vasari-gang uiteindelijk zijn bekendste werk is, dankzij 'Inferno' van Dan Brown. We hebben de gang, een privé- pad, eens goed bekeken in Florence. Vasari ontwierp deze privé-gang voor de puissant rijke familie De' Medici. De familie wilde ongestoord binnendoor vanuit hun woning Palazzo Pitti naar het Uffizi en Palazzo Vecchio kunnen gaan. Ze hoefden trouwens niets eens te lopen, er was een karretje waar je in kon gaan zitten.

De gang begon bij de Grot in de  Boboli tuinen

wikkelde zich om een toren heen

ging over de Ponte Vecchio

Naar het Uffizi

Het pad loopt boven over de Ponte Vecchio en gaat buiten om een toren heen. Deze omweg werd gemaakt omdat de eigenaar geen toestemming gaf om gebruik te maken van de toren. Het zwevende pad komt uit bij de merkwaardige Grotto di Buontalenti in de Boboli tuinen achter Palazzo Pitti.

De De' Medici is de beroemdste familie van Florence. Vasari was hun huisarchitect. De' Medici begonnen als bankiers van de paus en werden hertogen van Florence. Cosimo I was de eerste groothertog van Toscane. Een actieve familie. Ze beschermden Galilei toen hij zijn theorie lanceerde, die de kerk niet beviel. Ze kochten beelden die gedolven waren in Rome. Ze stichtten het eerste museum, het Uffizi. Ze gaven opdrachten aan kunstenaars als Michelangelo en, zoals we al zagen, Vasari.
Het Uffizi zelf is trouwens ook een ontwerp van Vasari. En de beschildering van de koepel van de Dom in Florence is een van de laatste werken van zijn hand, dat hij niet af kon maken. Ook de verbouwing van de Santa Croce staat op zijn naam, zo kan ik nog wel even doorgaan.
Een veelzijdig man, deze Vasari. Architect, schilder, dat zagen we in Florence.

We gingen naar Arezzo, de stad waar Vasari vandaan komt. We liepen het Piazza Grande op en daar zag ik Caffe Vasari. Een heerlijk Italiaans café aan een bogengalerij. Die ontworpen was door Vasari trouwens. En de prachtige kerk waar we zicht op hadden, de Pieve di Santa Maria was verbouwd door Vasari om er plaats te maken voor een familiegraf.

In Arezzo is ook Casa Vasari te bekijken, het woonhuis van Vasari. Hij verbouwde het eerst en heeft de volgende 20 jaar de wanden en plafonds beschilderd. Met fresco's van scènes uit mythen en uit de bijbel.

En je kunt er zijn verzameling schilderijen zien.
Dit was nieuw voor me. Die vriend vertelde me namelijk over Vasari de schrijver. Vasari schreef namelijk ook nog een boek over de levens van tientallen kunstenaars en wordt beschouwd als de eerste kunsthistoricus. Hij schreef 'De levens van de beroemdste schilders, beeldhouwers en architecten van Cimabue tot deze tijd' in 1550. Hij had zelfs nog tijd voor een nieuwe uitgave in 1568. Dankzij dit boek weten we dat Michelangelo in zijn kleren en met laarzen aan sliep omdat hij zich geen tijd gunde om zich uit te kleden.
Het bevat ook een beschrijving van leven en werk van Vasari zelf.

Vasari heeft het plafond van zijn huis beschilderd

Het boek inspireerde ook een Nederlander, Carel van Mander. Hij ontmoette Vasari, vlak voor Vasari's dood en in 1604 schreef deze Nederlander het Schilderboeck. Hij beschrijft er zijn ontmoeting met Vasari in.
De stukken over Vasari kan ik nergens meer vinden. Ik was in zijn huis, ik liep door zijn bouwwerken, zag zijn fresco's en schilderijen, las zijn geschriften. Een druk baasje, maar de man is verder raadselachtig voor me gebleven. Net zoiets als bij Mozart en Caglieri. In die film met die giechelende Mozart zie je Mozart achteloos bedrieglijk eenvoudige composities maken. Caglieri, zijn docent, speelt heel goed piano, volgens de regelen der kunst. Hij ziet het talent van zijn leerling. Hem zijn we vergeten. Net zoals Vasari mij niet bekend was.

De dorpskerkjes in Toscane

We volgen de Chianti-route. Niet zozeer vanwege de wijn, maar vanwege de plattelandskerkjes, de pièves.

Wijn kopen we bij onze agriturismo, waar Valeria ook heerlijke Vinsanto verkoopt. Er is, ondanks dat we in een olijfgaard verblijven, geen olijfolie te koop. De gehele opbrengst is dit jaar voor eigen gebruik. De olijfoogst was vorig jaar zo mager dat er niets meer overbleef. Maar de Coop in Tavarnelle barst bijna uit zijn voegen van de olijfolie en wijn. Wat een feest! De wijngaarden zijn prachtig. We zijn er eind april, de druivenstokken zijn net aan het uitlopen. Je ziet een zweem van groen in een strook gras en een strook losse aarde. Ze vormen een prachtig decor voor de pièves.
De eerste die we we zien is de piève San Leolino uit de 12e eeuw. Gelegen naast een kloostertje, met een mooi drieluik met een Maestà.

We moeten soms wel wat moeite doen om de piève te kunnen bezoeken. Om de piève in ons gehucht, Romita, staan allemaal hekken. We zijn er naar toe gelopen, langs olijf- en wijngaarden. Hoewel het zaterdag is, is het er een drukte van belang. Er zijn een paar werkmannen, er draait een betonmolen. In mijn beste Italiaans begin ik een praatje. Ze zijn de piève aan het restaureren. O, er gaat me een lichtje op. Bij de bushalte tegenover de dorpssuper hing een krantenartikel. Ik kon er uit opmaken dat er een discussie was geweest over de piève. Hij is zo'n duizend jaar oud en nogal vervallen. Er is geen geld voor restauratie. Ah, dat ging dus over de piève waar we nu voor staan. Ik besluit het erop te wagen en vraag de bouwvakker of we even mogen kijken. Hij roept zijn baas. Bingo!

Vrijwilligerswerk in Italië: op zaterdag een piève van 1000 jaar oud restaureren

 Hij geeft ons een rondleiding. Hij vertelt dat ze hier in het weekend werken, vrijwillig. We moeten opletten waar we lopen, de restauratie is in volle gang en gaat nog minstens een jaar duren. We zien resten van fresco's en een altaar met doopvont.
Als we Valeria vertellen wat we hebben meegemaakt, begint ze te vertellen over dorpsmeetings en over de gemeente die veel te weinig doet om het dorp op de kaart te zetten. Dat probleem speelt vast in meer dorpen, we zijn al meer vervallen pièves tegengekomen. 

In Tavarnelle kun je de piève al van verre zien. Het ziet er heel mooi uit, een geel gepleisterde bogengalerij tussen de cipressen. Dicht en niet te bezichtigen. Er staat een gebouw naast. Ook gesloten. Het is een museum. Een museo sacra, geopend op zaterdag van 16-18 u. We noteren het. We rijden naar nog een piève. De deur staat open. Er is een mis aan de gang en de aanwezige non schudt boos met haar vinger als ze ons ziet staan. We gaan verder. Het is gaan regenen. Bij de volgende piève, San Appiano, is een parkeerplaats. Ook dicht! Deze is roze en ligt boven aan een trap. Er staat een zuilenrij voor uit de Romeinse tijd, de restanten van een doopkapel. Deze piève is ook op zaterdagen een paar uur open. We gaan snel weer naar huis. 

Op zaterdag gaan we vol verwachting op pad. En we komen in een heel rustig museum, vol met schatten en een vrijwilliger die al 30 jaar aan het museum verbonden is en alleen Italiaans spreekt. Hij laat ons de mooiste dingen zien. Een middeleeuwse Madonna, van voor Giotto verzekert hij. En ook schilderijen uit de Renaissance en erna. Ik zie er een met een mooi landschap op de achtergrond. Verder ook kerkzilver, beelden en reliqiëen. Allemaal mooi opgehangen of in vitrines te zien. De man was al uiterst vriendelijk en geduldig en wordt steeds enthousiaster. Het doet een deur van het slot om ons de laatste aankopen te laten zien. 

We moeten ons bijna haasten om nog op tijd bij San Appiano, de piève met de zuilen, te kunnen arriveren. Er is niemand te zien bij de ingang. We lopen de piève binnen. Daar is de meneer van de kassa. Ook in deze piève is volop activiteit. Een groep kinderen is een liedje aan het oefenen. We kunnen rustig alles bekijken en kijken elkaar aan: het is een prachtige ruimte. Dan zien we een glazen kist achter het groepje kinderen. Als we beter kijken schrik ik: er ligt een grijnzend aangekleed geraamte in. Best luguber vind ik zelf.. 

De dorpskinderen blikken of blozen niet bij het zien van dit aangeklede geraamte

Het is San Appiano zelf, een lokale heilige. De kinderen blikken of blozen niet, ze hebben het zo vaak gezien. De piève mag dan oud zijn, hij is nog vol leven en staat nog midden in het dorpsleven.

De mooiste piève zien we als we terugkomen uit Volterra. Hij ligt een eind van de weg, we lopen er naar toe. Piève dei Santi Ippolito e Cassiano. Er is geen huis in de buurt te bekennen. Misschien loopt hier een oude route, we komen er niet achter. De deur is op slot, dus of hij van binnen net zo mooi is..

De pièves hebben allerlei vormen en kleuren. Naast de rose gepleisterde en de gestreepte  pièves, komen we nog een gele tegen. Dicht natuurlijk. Maar aan een schitterende cipressenlaan gelegen. 

Leve het museum

Zeg je Volterra, dan zeg je Etrusken. Zij hebben het stadje gesticht. Het is dus serieus oud, we hebben het over de achtste eeuw voor Christus.
We dwalen door het stadje en kopen een combi-ticket. De Pinacotheek staat op mijn must see-lijstje. In de combi-ticket is ook het Etruskisch museum Giarnacca, inbegrepen.

De Etruskische grafheuvels zijn de vindplaatsen van asurnen en allerlei voorwerpen

We hebben bij Colle di Val d´Elsa een Etruskische grafheuvel gezien, indrukwekkend van omvang en met allerlei kamertjes. Nu krijgen we, lees ik in de boekjes, te zien wat er allemaal in die kamers gevonden is. Ik word altijd een beetje treurig bij de gedachte aan al die doden, maar goed, we gaan er toch naartoe. Ik hoop veel albast te zien, we zagen een paar doorzichtige albasten ramen in de Dom die een zacht licht doorlieten. Volterra is ook beroemd vanwege het albast. Het wordt nog steeds in de omgeving gewonnen en er zijn sinds een kleine drieduizend jaar werkplaatsen in de stad.

In de dom van Volterra zie je albasten ramen

Op deze beroemde Etruskische sarcofaag ligt een echtpaar.

Als we het museum ingaan zien we gereconstrueerde grafheuvels en veel askisten. De meeste zijn van albast, kistjes met reliëfs en met menselijke figuren erbovenop. De zachte albast werd bijna zoals hout bewerkt en er werden allerlei voorwerpen van gemaakt. Het albast is poederachtig en zacht, marmer eerder glad en glanzend, met strakke lijnen. Op het eerste gezicht zag ik bijna geen verschil, beide zijn geaderd en in verschillende kleuren voorhanden. Als ik beter kijk zie ik dat het heel verschillende materialen zijn, die zich voor verschillende toepassingen lenen. Mooi, je kunt ook zien dat de Romeinen goed hebben gekeken naar de beelden, maar ik word inderdaad een beetje verdrietig.
We gaan naar boven. Nog meer askisten, het museum heeft er meer dan 600, er zijn er nog meer bijgekomen sinds Giarnacca zijn verzameling ten toon ging stellen.

Verkorte figuur op een askist van albast

En rood- en zwartfigurige vazen en sieraden. Dan zie ik vitrines. Vitrines gevuld met allerlei kleine ijzeren voorwerpen. Ze zijn prachtig. 

Gelukkig zijn de vitrines in het Guarnacca niet gemoderniseerd.

Meteen zie ik de ovale kamer van Teylers Museum in Haarlem voor me. Al die vitrines met wonderlijke voorwerpen en wetenschappelijke instrumenten waar je nooit van had gehoord en ineens heel nieuwsgierig naar werd. En ik word heel blij. In deze vitrines zie je muntjes, schalen, potten en andere gebruiks-voorwerpen. De vitrines zijn mooi belicht en prachtig rood en donkerbruin geverfd.

Een zaal verder ligt een enorme mozaïekvloer. En een zaal verderop nog een en dan nog een. Er zijn vlonders overheen gelegd, zodat ze niet beschadigd taken, maar je ze wel goed kunt zien. Het is prachtig. Ik kijk in onze boekjes, een folder en zoek op het internet. Het museum zelf blijkt ook oud te zijn, het is een van de oudste musea van Europa, het dateert van 1761. Het begon met een verzameling van Guarnacca, bijeengebracht in zijn paleis.

Hij was een pionier die Etruskische kunst verzamelde. Het museum is een paar jaar geleden gerenoveerd, in de sfeer van toen. Prachtig! Dat is met de ovale kamer van Teylers ook gebeurd. Ook zó mooi. Toeval of niet: Teylers is van krap 25 jaar later, 1784.

Net zo sfeervol als de vensterbankjes in Boijmans Van Beuningen, waar je zo fijn naar Breitner kunt kijken. En de bijna huiskamers in Rijksmuseum Twenthe. Of de kapel van Museum Gouda. Of de kleurige geglazuurde tegelwanden in het Haags Gemeentemuseum. En natuurlijk het alom bejubelde Rijksmuseum Amsterdam.
De ui op De Fundatie is prachtig hoor. En het Groninger Museum is spectaculair. Het Noord-Brabants Museum is goed gerenoveerd. En de nieuwe vleugel van het Stedelijk Museum in Amsterdam biedt veel meer ruimte dan voorheen.
Als er ook maar de intimiteit is, die ik hier voel in Volterra en zo beter in me op kan nemen wat ik zie.
Niet alleen in het Etruskisch Museum trouwens. Ook in de Pinacotheek, waar ik zo graag naar toe wilde. Het is in een fraai Renaissance-paleis gehuisvest en blijkt inderdaad een prachtige collectie te hebben. We zien een bijna abstract schilderij, maar tegelijkertijd vol dramatische beweging. Ladders die tegen het kruis staan. De kruisafname van Rosso Fiorentino. Heel sprankelende, heldere kleuren en een mooie compositie. Het is in 1521 geschilderd in maniëristische stijl.
We zien het ene mooie werk na het andere. In zulke mooie kamers met een warme belichting. Het is er binnen heel rustig, we komen amper andere bezoekers tegen. Dat draagt ook bij aan het gevoel van intimiteit. We fluisteren niet en vertellen elkaar wat ons opvalt. Lopen weer even terug als we willen.

Dat kan natuurlijk ook in een nieuw gebouw. Misschien Museum Voorlinden? Ik ben er nog niet geweest en besluit het eens een bezoek te brengen. En tot die tijd koester ik de muurbankjes in Boijmans Van Beuningen. En droom van het Giarnacca in Volterra.

Pietà en Maestà

De afgelopen tijd heb ik honderden Pietà's en Maesta's gezien. Het zijn geliefde thema's in de 13e, 14e en 15e eeuwse Italiaanse kunst. Er waren toen werkplaatsen die gespecialiseerd waren in het maken van deze afbeeldingen.

Deze Pietà van Max Ernst uit 1923 was te zien in "Gek van Surrealisme" in Boijmans Van Beuningen 

Pietà wordt vertaald als compassie en ook wel als bewening. Het draait om de emotie. Compassie met de moeder die haar kind heeft verloren en de rouw, de bewening van de moeder om haar kind.
De beroemdste Pietà dateert van 1499. Dit is de Maria met het dode lichaam van Jezus van Michelangelo, die vooraan in de Sint Pieter in Rome staat. Ik zag het voor het eerst toen ik 17 was, in 1979 op Romereis. Wat ben ik blij dat ik toen al zulke prachtige beelden kon zien! Tegenwoordig, nadat het beeld was belaagd, is het achter glas geplaatst.

Nu kun je deze Pietà van Michelangelo jammer genoeg niet meer van alle kanten bekijken.  

Toen kon je er nog dichtbij komen en het van alle kanten bekijken. Gelukkig heb ik dat toen gedaan. Nog zie je hoe mooi het is, je ziet nog steeds hoe de hand van Maria het lichaam van Jezus vasthoudt. Alsof het geen marmer is maar zachte huid. Toch maakt de wetenschap dat je het niet meer aan kunt raken, de afstand groter.

De gebeeldhouwde Pietà's zijn bekend, maar er zijn ook vele schilderijen en fresco's. Bijvoorbeeld die van Bellini uit 1505, te zien in Venetië, of die van Rogier van der Weyden. In Venetië zie je een oudere Maria, die moeite heeft om het zware lichaam vast te houden. De Pietà van Rogier van der Weijden is van rond 1465 en hangt onder meer in the National Gallery in Londen. Er zijn meerdere versies bekend, uit de werkplaats van Van der Weijden. Als je de schilderijen ziet voel je de moeder die rouwt om haar dode kind. Het is daarmee typisch een thema van de Renaissance, toen beelden niet alleen meer natuurgetrouw, in de zin van ruimtelijk en met diepte, maar ook natuurgetrouw in de zin van menselijk en met emotie, werden.
Verschillende ontwikkelingen kwamen toen samen. Er werd in de kunst geëxperimenteerd met nieuwe wetenschappelijke inzichten zoals perspectief en de gulden snede.
En werden ambachtslieden meer gezien als individuele creatieve geesten. Ze kregen opdrachten om religieuze voorstellingen te maken en pasten in die sfeer hun inzichten en creativiteit toe. Als je de schilders van de laatmiddeleeuwse Cimabue naar Giotto en Duccio volgt, zie je het begin van deze ontwikkeling. Ook in de kerk kwam meer aandacht voor emotie en natuur, bijvoorbeeld bij Franciscus van Assisi, die in de dertiende eeuw soberheid predikte, de natuur waardeerde, zijn gevoel liet zien en leed met de armen. Franciscus werd snel na zijn dood heilig verklaard. In de basiliek in Assisi werden mozaïeken en fresco's gemaakt in zijn stijl.
Op de Maestà en de Rucellai Madonna van Duccio zie je Maria op een troon met het kind Jezus. Het zijn de enige twee werken die met gedocumenteerde zekerheid van Duccio zijn. Maestà is koninklijke hoogheid: Maria is afgebeeld met heiligen, engelen en/of apostelen en soms zijn ook beroemde figuren uit die tijd en de opdrachtgevers afgebeeld. De Maestà uit Siena is nu te zien in het dommuseum. Het hing eerst in de Dom en werd feestelijk onthuld in 1311. Toch is het een wonder dat we het nu weer kunnen zien, ook al is het niet het hele altaarstuk. Later werd dit namelijk in zeven stukken gesneden. Zo werden voor- en achterkant gescheiden. De afzonderlijke heiligen, die in puntvormige gouden lijsten, pinakels, boven het hoofdpaneel geplaatst waren, werden losgesneden en apart opgehangen. De predella, een beeldverhaal aan de onderkant van het paneel, werd eveneens apart opgehangen. De afzonderlijke delen vind je nu op een tiental plaatsen in de wereld.
Een van de heiligen is Catharina. We zien haar terug op een Kroning van Maria, in Museum Gouda, het museum waar ik wekelijks een paar uur mag zijn. Op het schilderij in Gouda is de kroning een soort vriendinnenfeestje, Maria wordt omringd door een kring van vrouwen. Twee engelen kronen haar, op dit zeventiende eeuwse schilderij van Cornelis Schut, tot hemelkoningin.

In San Gigminiano vind je in de Raadszaal een prachtig fresco van de Tronende Madonna uit 1317 van Filippo Memmi. Simone Martini heeft in de raadzaal in Siena een fresco van een Maesta gemaakt.

De Rucellai Madonna hangt in een Maesta-zaal in het Uffizi in Florence. Er hangen drie enorme panelen, van Cimabue, van Duccio en van Giotto. Hier zie je de ontwikkeling van de Byzantijnse stijl naar de Renaissance. Van twee-dimensionale figuren naar drie-dimensionaal. Met prachtige kleur, de nadruk op decoratie en het gevoel. Ook zie je de ruimtelijkheid, de figuren hangen niet in de lucht, maar zitten op een troon of staan op de grond.

Deze zaal 2 van het Uffizi is in 2015 opnieuw ingericht. Deze schilderijen heb ik ook in 1979 gezien. Maar nu, dankzij een betere belichting, komen ze nog beter tot hun recht. Als ik binnenkom komen de grote panelen me tegemoet. De zachte kleuren van de tempera en het glanzende goud ontroeren me. En, omdat ik vroeg ben, kan ik

Duccio, Cimabue en Giotto van heel dichtbij bewonderen.

Inside San Gigminano

In San Gigminano is het natuurlijk heerlijk om door het stadje te lopen. Maar ook binnen is er veel te beleven. Eeuwenoude fresco's lokken je van het terras naar binnen.
De stad is al van verre te zien. Er zijn nog 13 torens, ook nabij Volterra en Tavernelle is de gekroonde heuveltop goed herkenbaar.

Hoe zal het aanzicht geweest zijn toen er 75 torens waren? Je kunt de maquette bekijken en je ziet het op het schilderij van de heilige die San Gigminano in zijn hand houdt.

Ook Ghirlandaio schilderde de stad met de torens. De stad is te zien op een fresco in de Collegiata, de kerk, in de kapel gewijd aan Santa Fina. Ghirlandaio schilderde er een fresco van Santa Fina met op de achtergrond de stad. Daarmee bracht hij diepte in de schildering, iets nieuws in die tijd.

Er zijn verschillende lezingen over de functie van die torens: dienden ze om de lange doeken die met saffraan geverfd waren te drogen te hangen of was het machtsvertoon van de vele rijke families in de stad? Aan de buitenkant moeten kleurige banieren gehangen hebben. Als ik me dat voorstel, zie ik de decors van de klassieke film Spartacus voor me. De stad van witte en roze steen is nu prachtig, maar in de Middeleeuwen moet het er nog indrukwekkender geweest zijn: je liep er in een het woud van kleurige torens. Zeker als eens in het jaar het feest van Santa Fina werd gevierd en de stad met bloemen werd versierd. Fina stierf op 15- jarige leeftijd aan haar ontberingen. Ze at amper en had haar leven gewijd aan bidden. Al snel na haar dood werd ze vereerd met een kapel in de Collegiata en het feest dat nu nog steeds wordt gevierd.

De rijke families waren machtig, maar luisterden naar de inwoners van de stad. Ze overlegden al aan het eind van de dertiende eeuw met een raad van 1200 burgers. Het eeuwenoude gemeentehuis en het huis van de Podestà, de machthebber, ademen historie. Dante sprak hier een beroemde rede uit, in een zaal met een prachtig fresco van de Tronende Madonna. Wonderlijk, religie in de raadzaal? Met de ogen van nu wel. Toen herinnerden de vele schilderingen met Maria de machthebbers eraan dat alleen met de hulp van Maria goede besluiten genomen konden worden.

In de Renaissance werden voor het eerst portretten gemaakt van welgestelde burgers. Pas veel later zag je taferelen van het dagelijks leven op schilderijen. De beroemde portretten van een echtpaar uit Urbino werd in 1465 gemaakt. Piero della Francesco maakte de portretten die bekend zijn geworden onder de naam Montefeltro-diptiek. Ze zijn gedetailleerd geschilderd, je kunt bij de man goed zien dat zijn neus eens gebroken was geweest. De vrouw draagt kostbare sieraden en kleding. Van portretten nog geen spoor in de raadzaal in San Gigminano. Maar in het huis van de Podesta kun je scènes uit het dagelijks leven uit het begin van de veertiende eeuw zien. Ze gaan over het huwelijk. Naast een fresco met een huwelijksceremonie zien we op een ander een man en een vrouw in bad.

De fresco's zijn van Memmo di Filipuccio. Op het laatste zien we een man in bed stappen. Er ligt een vrouw in het bed. Een bediende houdt het gordijn van de alkoof omhoog, wat de indruk versterkt van een inkijkje in het privé-leven van dit echtpaar.

Deze fresco's zijn zo'n 135 jaar ouder dan de Montefeltro-diptiek waar het Uffizi in Florence, terecht, zo trots op is.

Toscane ontdekken

De telefoon wordt niet beantwoord. Mijn vriend maakt een foto en ik loop een beetje te dralen, hopend op een verrassende wending. Ik voel mijn hart in mijn keel kloppen. Op het bordje staat dat hier, in het klooster van Badia in Passignano, een Ghirlandaio te zien is!

Dé Ghirlandaio, leermeester van Michelangelo. Ghirlandaio maakte in de vijftiende eeuw fresco's in heel Toscane. Ook in dit kleine gehucht maakte hij een schildering op de natte kleilaag op de wand van de eetzaal. We zagen een paar van zijn fresco's in Florence, onder meer in de beroemde Dom. Er staan er meer op het lijstje: in San Gigminano, eveneens in de Dom en in Pisa en Volterra.
Michelangelo was voor hij 17 was in de leer in de werkplaats van Ghirlandaio, dus lang voor hij Piëta's beeldhouwde en voor de Paus hem vroeg de aanraking van Adam en God opru het plafond van de Sixtijnse Kapel in Rome te schilderen. Ghirlandaio stond aan de basis van de renaissance. Hij was ook in dit dorpje, in het versterkte klooster, aan het werk.

Badia in Passignano

 We rijden de Chianti-route en zagen op de kaart dat zich dicht bij ons appartement een oud klooster bevindt. We rijden er naar toe en lezen op een keurig bordje, tot onze verbazing, dat zich binnen de muren dit fresco bevindt. Er staat een telefoonnummer bij.

Het grind knerpt. Er komt een grijze auto aanrijden. Er stappen drie mensen uit, de chauffeur laat de motor draaien. "Ha, er gebeurt iets", denk ik. "Zouden we dan toch..."

Een vrouw met lang zwart haar maakt grote gebaren. Ze praat Amerikaans, loopt op hoge hakken door het grind en drukt op een bel. Een minuutje later gaat er boven een raam open. Er gaat een man uit het raam hangen. Ze praat Italiaans met hem.
Mijn vriend begint een praatje met haar. Ze is Christina, een Amerikaanse Italiaanse, ze leidt Amerikanen rond in Toscane. Ze wil hen het fresco van het Laatste Avondmaal laten zien, dat in de refter van het klooster hangt. Ghirlandaio heeft het geschilderd. 'Ken je hem?', vraagt ze. Het fresco is gerestaureerd, haar Amerikaanse vrienden hebben de restauratie gesponsord. Net op tijd, want het klooster heeft een veelbewogen geschiedenis. Eerst een benedictijner orde, toen verkocht aan de plaatselijke grootgrondbezitter, die de monniken toestond er te blijven wonen. De monniken kochten het terug, maar later kwam het in handen van een Poolse graaf die het naar zijn smaak verbouwde en er graag feesten gaf.

De man, die eerder uit het raam hing, doet de deur open. We lopen mee. Hij vertelt wat we net al hoorden van Christina. Ze vertaalt het gedwee en alsof ze het voor het eerst hoort, in het Engels. We lopen langs de wapens van de graaf en zien dan, nadat er een deur is opengegaan, 10 meter breed, Het Laatste Avondmaal. We lopen de refter, de eetzaal van de monniken, binnen. Christina vertelt dat de monniken niet spraken tijdens de maaltijd. Een van hen stond op de kansel en las voor uit de Heilige Schrift. Het Laatste Avondmaal van Jezus, voor hij gekruisigd werd, heel toepasselijk voor deze plek. 

Het is een rustig fresco, met prachtige gezichten van de discipelen en Jezus. En de details! Karaffen, glazen,een blauwe schaal, kazen, brood en bestek. Alsof je zo aan kunt schuiven. In de vloer is duidelijk het perspectief te zien. Dat was een heel nieuwe schildertechniek, onbekend in de Middeleeuwen. In de schilderkunst werd met nieuwe wetenschappelijke kennis geëxperimenteerd. Ernaast hangt een nogal schreeuwerig bord met de namen van de sponsoren van de restauratie.

We zijn sprakeloos. Kunnen het bijna niet geloven. We lopen naar buiten, na de monnik een tientje in zijn hand gedrukt te hebben. We bedanken Christina. 'It's a pleasure', zegt ze. Ze geeft ons een kaartje, stapt in de auto en weg is ze. 

Thuis in Romita vertellen we wat we beleefd hebben aan Valeria, onze gastvrouw. Ze is verrast, meestal is de deur gesloten. Ze bevestigt dat het echt waar is wat we zagen. En ze vertelt dat we het klooster kunnen zien vanaf onze veranda. Het klooster is een heuvel verderop.